(यस ब्लगमा प्रकाशित लेखहरुका अतिरिक्त थप जानकारी लिन र भिडियोमार्फत् परीक्षण अवलोकन गर्न चाहनुहुने महानुभावहरुले हाम्रो भिडियो च्यानल Accurate Physics मा गई आवश्यक जानकारी लिन सक्नुहुनेछ)
For Watching Videos Of Related Experiments, Discoveries And Inventions,
Click Here: Accurate Physics
हामीले जसरी भविष्य अनुमान गर्न सक्दैनौँ त्यसरी नै इतिहास पनि अनुमान लगाउन सहज छैन । मानव जातिको उत्पत्ति होओस् वा यो ब्रह्माण्डको उत्पत्तिका विषयमा होओस् सही र प्रमाणित जानकारी पाउन सजिलो छैन । हाम्रो आगत जसरी अनिश्चित छ त्यसरी नै इतिहास पनि निश्चित गर्न कठिन छ ।
ब्रमाण्ड वा मानवजातिको मात्र होइन, हामीले दैनिक जीवनमा अपनाउने वस्तुका बारेमा पनि बिगत पहिल्याउन सहज छैन । खानासँगै पानी पनि मानिस र प्राणीहरुलाई नभई हुँदैन । बोटविरुवाहरुलाई पनि उत्तिकै आवश्क हुन्छ । हामीले पिउने पानी हाम्रो नियन्त्रणमा कसरी आएहोला ? अथवा प्राकृतिक रुपमा प्राप्त पानीलाई मानव जातिले आफ्नो अनुकूल प्रयोग गर्न कसरी सकेहोला ? यो एक चासोको विषय हुन जान्छ । आउनुहोस् यसबारेमा पनि केहीबेर मनमा कुरा खेलाउने जमर्को गरौँ ।
बोटबिरुवाहरु हिँडडुल गर्न सक्दैनन् त्यसैले उनीहरुले आफ्ना जरा वा अंगहरुको प्रयोग गरी माटो वा प्रकृतिको सहारामा पानी संकलन गर्दछन् । त्यसैले जहाँ घना जंगल हुन्छ त्यहाँ पानीको मूल बढ्छ । हामी पानीको अभाव पूर्ति गर्नका लागि बोटविरुवाहरु लगाउँछौँ । तर प्राणीहरुले भने पानीलाई आफ्नो नियन्त्रणमा राख्न बोटबिरुवाहरुले भन्दा फरक उपाय अपनाउँछन् ।
आज हामीले पिउने पानी प्रायः ट्याङ्कीबाट धाराहरुमा वितरण गरिएको हुन्छ । सामान्यतः अझै पनि तराई तथा अन्य समथर क्षेत्रमा हाते पम्प वा खुला इनारहरुको प्रयोग हुन्छ । पहाडी क्षेत्रमा धारा, कुवा, पोखरी वा कुलकुलेसाहरुको प्रयोग हुन्छ । हिमाली भेगतिर हिउँलाई पगालेर पानी बनाउनुपर्ने पनि हुन्छ । यसबाहेक खोला, नाला, बोरिगं, ताल आदिको प्रयोग पनि हुँदै आएको छ । सबै प्राणीहरुका लागि नदी र समुद्रहरु पनि पानीका स्रोतका रुपमा प्रयोग हुँदै आएका छन् ।
पहाडी क्षेत्रमा कुवाहरु पाइन्छन् । पहाडतिर सानो मूल वा रसाएको पानी देखिएमा उक्त स्थानमा कुवा खनिने गरिन्छ । कतै सिमसार वा कुनै खोलाको छेउछाउमा पनि कुवा खनिन्छ । ओरालोमा दौडिरहने पानीलाई उभाएर खाने उपयुक्त स्थान निर्माण गर्नका लागि कुवा खनाइन्छ ।
गोठाला खेतालाहरुले दाउरा घाँस गर्न जाँदा वा गाईवस्तु चराउन जाँदा पायक पर्ने स्थानमा कुवा वा कुनै खाडल बनाउँछन् । कतै हातले भएन भने पातहरु दुनाएर पानी उभाउने पनि गरिन्छ । घरघरमा कुवाकै प्रभावमा रोचे, गाग्री, ताउला वा अन्य भाँडाहरुको प्रयोग हुन्छ । ठाउँठाउँमा बलेँसीबाट खसेको पानी संकलन गर्ने वा आकासे पानी संकलन गर्ने व्यवस्था पनि गर्न थालिएको छ । घरेलु र कामचलाउ कुवाहरुको विकसित रुप आजको ट्याङ्की हो ।
मरुभूमिमा पनि कुवा वा इनार खन्ने चलन धेरै पहिलेदेखिको हो । पानीको चरम अभाव हुने मरुभूमिमा पानी संकलनको अत्यन्तै आवश्यकता हुन्छ । यसका लागि मानिसहरु र विभिन्न प्राणीहरुले आआफ्ना तरिकाबाट उपायहरु खोज्दै गएको देखिन्छ । मरुभूमिमा त कतिपय प्राणीहरुको शारीरिक संरचना नै पानी संकलन गर्ने खालको हुन्छ ।
मरुभूमिमा होओस् वा पानी भएका स्थानहरुमा होओस् अथवा उकाली ओरालीहरुमा, पानी पिउनका लागि वा संकलन गर्नका लागि विभिन्न उपायहरुको खोजी हुँदा कुवा, इनार वा ट्याङ्कीको निर्माण हुन पुगेको हो ।
मानिस भविष्य जान्न उत्सुक त हुन्छ नै त्यतिकै इतिहास जान्न पनि उत्सुक नै हुन्छ । मानव जातिको विकास हुँदै जाँदा पानीलाई संकलन गर्ने तरिका सुरुमा कहाँबाट आए होला ? यो पनि एक रोचक जिज्ञासा हुन सक्छ ।
कुवाको इतिहास आजभन्दा झन्डै ८००० वर्षदेखिको रहेको मानिन्छ । मरुभूमिमा पहिलो इनार बनेको भन्ने उल्लेख भएको पाइन्छ । भारतमा पहिलोचोटि इनार बनाइएको भन्ने उल्लेख भएको पनि पाइन्छ । त्यतिबेलादेखि इनारबाट पानी उभाउनका लागि कतै हाते पम्पको प्रयोग हुँदै आएको छ त कतै डुबाउने भाँडाहरुको प्रयोग गरिँदै आइएको छ । तर कुवा वा इनार बनाउने पहिलो सोँचको वास्तविक आधार कहिले र कहाँबाट आरम्भ भयो ? अथवा कसले बनायो ? यी र यस्ता सवालहरुको जवाफ दिन निकै जटिल छ । मानिस आफैले कहीँकतै नदेखेरै खनिएको खाल्डो वा घेराउ गरेको स्थानमा पानी जम्मा गर्न सकिन्छ भन्ने कुरा सुरुमै सोँच्न अवश्य पनि सजिलो वा सम्भव नहुन सक्थ्यो ।
हामीले कुवासँग सम्बन्धित विगतका बारेमा केही अनुमान गर्न सक्छौँ । जस्तो कि कुनै कारणले स्वतः बनेका खाल्डामा पानी जम्मा भएको देखेपछि आवश्यकता अनुरुप मानिसहरुले पनि कृत्रिम खाल्डाहरु बनाउन थाले । अर्को अनुमान के हुन सक्छ भने, कुनै जनावर वा प्राणीहरुले खनेका खाल्डाहरुमा पानी जम्मा भएको देखेर मानिसहरुमा उक्त सोँच आएको हुन पनि सक्छ ।
दह, ताल, नदी वा समुद्रहरुमा प्राकृतिक रुपमा नै पानी जम्मा हुन्छन् । पानी आफैले दहहरु निर्माण गर्दछ । यस्ता स्थानहरुमा जम्मा भएको पानी देखेर कुवा बनाउने तरिकाको जन्म भएको अनुमान लगाउन पनि सकिन्छ । यसै हो भन्न नसकिए पनि यी र यस्ता अनुमानहरु पानीको स्रोत भएका स्थानका लागि मिल्न पनि सक्छन् ।
मरुभूमिका सवालमा इनार वा कुवा खनाउनका लागि कसरी प्रेरणा मिलेको हुन सक्छ ? यसको उत्तर पनि सहज हुन सक्दैन । कुनै कामका लागि खनिएका खाल्डोमा पानी रसाउने गरेको घटना देख्ने अवसर सर्वप्रथम कसैलाई मिलेको हुन सक्छ । यस्तो अवसरपछिमात्र कुवा खनाउने सोँच आएको अनुमान लगाउन पनि सकिन्छ । यी अनुमानहरु नमिल्न पनि सक्छन् वा मिल्न पनि सक्छन् ।
ती अज्ञात मानिसहरुले पानी संकलन गर्नका लागि ल्याएका सोँच वा उपायहरु आज खाल्डो, कुवा, पोखरी वा इनार हुँदै ट्यांकी र धाराको स्वरुपमा परिणत हुन पुगेको देखिन्छ । पानी जम्मा गर्ने र प्रयोग गर्ने यी जुक्तिहरुले यो अवस्थामा आइपुग्न केकस्ता चरणहरु पार गरेका होलान् भन्ने कुरामा हामीले गरेका अनुमानहरु मिले पनि वा नमिले पनि यस निरन्तर प्रक्रियाले लामो युग पार गरेको छ भन्ने कुरामा हामी सबै सहमत हुनुको विकल्प छैन ।
कुवा पहिले कसले बनायो ? यो प्रश्नको जवाफ पहिल्याउन जटिल छ भन्ने कुरा चर्चा भइसकेको छ । बरु हाम्रो समाजमा कुवा खनाउने मानिस स्वर्ग जान्छ र उसका सात कूल तर्छन् भन्ने भनाइ छ । यस खालको मान्यताले पनि सायद आजसम्म हाम्रो देशमा धेरै कुवाहरु खनाएको छ । मानवहित नै सर्वाेपरि हो भन्ने कुरा हाम्रो समाज र संस्कृतिले सिकाउँदै आएका यस्ता उपयोगी शिक्षाहरु हामीले बिर्सनु राष्ट्र र समाजका लागि लाभदायक छैन ।
बढ्दो शहरीकरण एकातिर छ भने अर्कातिर हाम्रो देशका दुर्गम बस्तीहरुमा अझै पनि कुवा वा सानो ट्याकींको अभावमा धेरै टाढाबाट पानी ओसार्नुपर्ने समस्या छ । पानी संकलनको व्यवस्था नभएका कारण कतिपय बस्तीहरु नै विस्थापन हुन पुगेका उदाहरणहरु छन् । ती क्षेत्रमा पनि सम्बन्धित सबैको ध्यान समयमै जानु आवश्यक छ ।
हामीले इतिहासबारे विभिन्न कोणबाट मिल्दा अनुमानहरु लगाउँदै जाँदा र विश्लेषण गर्दै जाँदा वास्तविक सुरुवातको जानकारी पनि पाउन सकिन्छ अथवा नपाउन पनि सकिन्छ । जसरी हाम्रो भविष्य अज्ञात छ त्यसरी इतिहास पनि पूर्णतः ज्ञात हुन सहज छैन । मानिसलाई मानवजीवनका सम्भाव्य प्रगति, विगत वा आगत पहिल्याउन जहिले पनि चुनौती थियो र भइरहनेछ ।
(काठमाडौँ रिसर्च एन्ड पब्लिकेसन्स्)
